% tex2asc-version: 0.1
%
%    Oratio in Catilinam IV.
%
%    Contributors:  Konrad Schroder <perseant@u.washington.edu>
%
%    Original publication data:
%         Mueller, C. F. W.  _M._Tulli_Ciceronis_Scripta_Quae_Manserunt_Omnia._
%              Part II, volume II.  Teubner: Leipsig, 1913.
%
%    Version: 0.01 (Beta), 20 December 1993.
%
%    This file is in the Public Domain.
%
\input ks_macros.tex
\docversion=1.0pt \warnifold
\raggedbottom
\centerline{M.~TULLI CICERONlS}
\centerline{IN CATILINAM ORATIO QUARTA}
\centerline{HABITA IN SENATU.}
\bigskip
\centerline{ARGUMENTUM.}
\medskip
Cum M.~Cicero consul Nonis Decembribus senatum in aede
Iovis Statoris consuleret, quid de iis coniurationis Catilinae
sociis fieri placeret, qui in custodiam traditi essent, factum
est, ut duae potissimum sententiae proponerentur, una D.~Silani consulis
designati, qui morte multandos illos censebat,
altera C.~Caesaris, qui illos publicatis bonis per municipia
Italiae distribueudos ac vinculis sempiternis tenendos existimabat. Cum
autem plures senatores ad C.~Caesaris quam ad
D.~Silani sententiam inclinare viderentur, M.~Cicero ea, quae
infra legitur, oratione Silani sententiam commendare studuit.

\bigskip\centerline{\hbox to 1in {\hrulefill}}\bigskip

\chap Video, patres conscripti, in me omnium vestrum ora atque oculos esse
conversos, video vos non solunn de vestro ac rei publicae, verum etiam,
si id depulsum sit, de meo periculo esse sollicitos. Est mihi iucunda in
malis et grata in dolore vestra erga me voluntas, sed eam, per deos
inmortales, deponite atque obliti salutis meae de vobis ac de vestris
liberis cogitate. Mihi si haec condicio consulatus data est, ut omnis
acerbitates, onunis dolores cruciatusque perferrem, feram non solum
fortiter, verum etiam lubenter, dum modo meis laboribus vobis populoque
Romano dignitas salusque pariatur. \chap Ego sum ille consul, patres
conscripti, cui non forum, iu quo omnis aequitas continetur, non campus
consularibus auspiciis consecratus, non curia, summum auxilium omnium
gentium, non domus, commune perfugium, non lectus ad quietem datus, non
denique haec sedes honoris [sella curulis] umquam vacua mortis periculo
atque insidiis fuit.  Ego multa tacui, multa pertuli, multa concessi,
multa meo quodam dolore in vestro timore sanavi. Nunc si hunc exitum
consulatus mei di inmortales esse voluerunt, ut vos populumque Romanum
ex caede miserrima, coniuges liberosque vestros virginesque Vestales ex
acerbissima vexatione, templa atque delubra, hanc pulcherrimam patriam
omnium nostrum ex foedissima flamma, totam Italiam ex bello et vastitate
eriperem, quaecumque mihi uni proponetur fortuna, subeatur. Etenim, si
P.~Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale ad perniciem rei
publicae fore putavit, cur ego non laeter meum consulatum ad salutem
populi Romani prope fatalem extitisse?
\chap Quare, patres conscripti, consulite vobis, prospicite patriae,
conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras, populi Romani
nomen salutemque defendite; mihi parcere ac de me cogitare desinite. Nam
primum debeo sperare omnis deos, qui huic urbi praesident, pro eo mihi,
ac mereor, relaturos esse gratiam; deinde, si quid obtigerit, aequo
animo paratoque moriar. Nam neque turpis mors forti viro potest accidere
neque immatura consulari nec misera sapienti. Nec tamen ego sum ille
ferreus, qui fratris carissimi atque amantissimi praesentis maerore non
movear horumque omnium lacrumis, a quibus me circumsessum videtis Neque
meam mentem non domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu filia
et parvulus filius quem mihi videtur amplecti res publica tamquam ob
sidem consulatus mei, neque ille, qui expectans huius exitum diei stat
in conspectu meo, gener. Moveo his rebus omnibus, sed in eam partem, uti
salvi sint vobiscum omnes, etiamsi me vis aliqua oppresserit, potius,
quam et illi et nos una rei publicae peste pereamus. \chap Quare, patres
conscripti, incumbite ad salutem rei publicae, circumspicite omnes
procellas, quae inpendent, nisi providetis. Non Ti.~Gracchus, quod
iterum tribunus plebis fieri voluit, non C.~Gracchus, quod agrarios
concitare conatus est, non L.~Saturninus, quod C.~Memmium occidit, in
discrimen aliquod atque in vestrae severitatis iudicium
adduciturtenentur ii, qui ad urbis incendium, ad vestram omnium caedem,
ad Catilinam accipiendum Romae restiterunt, tenentur litterae, signa,
manus, denique unius cuiusque confessio; sollicitantur Allobroges,
servitia excitantur, Catilina accersitur; id est initum consilium, ut
interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem populi Romani nomen
atque ad lamentandam tanti imperii calamitatem relinquatur. \chap Haec omnia
indices detulerunt, rei confessi sunt, vos multis iam iudiciis
iudicavistis, primum quod mihi gratias egistis singu laribus verbis et
mea virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem patefactam
esse decrevistis, deinde quod P.~Lentulum se abdicare praetura
coegistis, tum quod eum et ceteros, de quibus iudicastis, in custodiam
dandos censuistis, maximeque quod meo nomine supplicationem decrevistis,
qui honos togato habitus ante me est nemini; postremo hesterno die
praemia legatis Allobrogum Titoque Volturcio dedistis amplissima. Quae
sunt omnia eius modi, ut ii, qui in custodiam nominatim dati sunt, sine
ulla dubitatione a vobis damnati esse videantur.

\chap Sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam integrum, et
de facto quid iudicetis, et de poena quid censeatis. Illa praedicam,
quae sunt consulis. Ego magnum in re publica versari furorem et nova
quaedam misceri et concitari mala iam pridem videbam, sed hanc tantam,
tam exitiosam haberi coniurationem a civibus numquam putavi. Nunc
quicquid est, quocumque vestrae mentes inclinant atque sententiae,
statuendum vobis ante noctem est. Quantum facinus ad vos delatum sit,
videtis. Huic si paucos putatis adfines esse, vehementer erratis. Latius
opinione disseminatum est hoc malum; manavit non solum per Italiam,
verum etiam transcendit Alpes et obscure serpens multas iam provincias
occupavit. Id opprimi sustentando aut prolatando nullo pacto potest;
quacumque ratione placet, celeriter vobis vindicandum est.

\chap Video duas adhuc esse sententias, unam D.~Silani, qui censet eos, qui
haec delere conati sunt, morte esse multandos, alteram C.~Caesaris, qui
mortis poenam removet, ceterorum suppliciorum omnis acerbitates
amplectitur. Uterque et pro sua dignitate et pro rerum magnitudine in
summa severitate versatur.  Alter eos, qui nos omnis [, qui populum
Romanum] vita privare conati sunt, qui delere imperium, qui populi
Romani nomen extinguere, punctum temporis frui vita et hoc communi
spiritu non putat oportere atque hoc genus poenae saepe in inprobos
civis in hac re publica esse usurpatum recordatur. Alter intellegit
mortem ab dis inmortalibus non esse supplicii causa constitutam, sed aut
necessitatem naturae aut laborum ac miseriarum quietem esse. Itaque eam
sapientes numquam inviti, fortes saepe etiam lubenter oppetiverunt.
Vincula vero, et ea sempiterna, certe ad singularem poenam nefarii
sceleris inventa sunt. Municipiis dispertiri iubet. Habere videtur ista
res iniquitatem, si imperare velis, difficultatem, si rogare. Decernatur
tamen, si placet. \chap Ego enim suscipiam et, ut spero, reperiam, qui id,
quod salutis omnium causa statueritis, non putent esse suae dignitatis
recusare. Adiungit gravem poenam municipiis, si quis eorum vincula
ruperit; horribiles cnstodias circumdat et dignas scelere hominum
perditorum; sancit, ne quis eorum poenam, quos condemnat, aut per
senatum aut per populum levare possit; eripit etiam spem, quae sola
homines in miseriis consolari solet. Bona praeterea publicari iubet,
vitam solam relinquit nefariis hominibus; quam si eripuisset, multos una
dolores animi atque corporis et omnis scelerum poenas ademisset.  Itaque
ut aliqua in vita formido inprobis esset posita apud inferos eius modi
quaedam illi antiqui supplicia impiis constituta esse voluerunt, quod
videlicet intellegebant his remotis non esse mortem ipsam
pertimescendam.

\chap Nunc, patres conscripti, ego mea video quid intersit. Si eritis secuti
sententiam C.~Caesaris, quoniam hanc is in re publica viam, quae
popularis habetur, secutus est, fortasse minus erunt hoc auctore et
cognitore huiusce sententiae mihi populares impetus pertimescendi; sin
illam alteram, nescio an amplius mihi negotii contrahatur. Sed tamen
meorum periculorum rationes utilitas rei publicae vincat. Habemus enim a
Caesare, sicut ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo postulabat,
sententiam tamquam obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis.
Intellectum est, quid interesset inter levitatem contionatorum et animum
vere popularem saluti populi consulentem. \chap Video de istis, qui se
populares haberi volunt, abesse non neminem, ne de capite videlicet
civium Romanorum sententiam ferat. Is et nudius tertius in custodiam
cives Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit et indices hesterno
die maximis praemiis adfecit. Iam hoc nemini dubium est qui reo
custodiam, quaesitori gratulationem, indici praemium decrerit, quid de
tota re et causa iudicarit.  At vero C.~Caesar intellegit legem
Semproniam esse de civibus Romanis constitutam; qui autem rei publicae
sit hostis, eum civem esse nullo modo posse; denique ipsum latorem
Semproniae legis iniussu populi poenas rei publicae dependisse. Idem
ipsum Lentulum, largitorem et prodigum, non putat, cum de pernicie
populi Romani, exitio huius urbis tam acerbe, tam crudeliter cogitarit,
etiam appellari posse popularem. Itaque homo mitissimus atque lenissimus
non dubitat P.~Lentulum aeternis tenebris vinculisque mandare et sancit
in posterum, ne quis huius supplicio levando se iactare et in pernicie
populi Romani posthac popularis esse possit. Adiungit etiam
publicationem bonorum, ut omnis animi cruciatus et corporis etiam
egestas ac mendicitas consequatur.

\chap Quam ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem ad contionem
populo carum atque iucundum, sive Silani sententiam sequi malueritis,
facile me atque vos a crudelitatis vituperatione populo Romano {\it
purgabo\/} atque obtinebo eam multo leniorem fuisse. Quamquam, patres
conscripti, quae potest esse in tanti sceleris inmanitate punienda
crudelitas? Ego enim de meo sensu iudico. Nam ita mihi salva re publica
vobiscum perfrui liceat, ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non
atrocitate animi moveor (quis enim est me mitior?), sed singulari quadam
humanitate et misericordia. Videor enim mihi videre hanc urbem, lucem
orbis terrarum atque arcem omnium gentium, subito uno incendio
concidentem, cerno animo sepulta in patria miseros atque insepultos
acervos civium, versatur mihi ante oculos aspectus Cethegi et furor in
vestra caede bacchantis. \chap Cum vero mihi proposui regnantem Lentulum,
sicut ipse se ex fatis sperasse confessus est, purpuratum esse huic
Glabinium, cum exercitu venisse Catilinam, tum lamentationem matrum
familias, tum fugam virginum atque puerorum ac vexationem virginum
Vestalium perhorresco et, quia mihi vellementer haec videntur misera
atque miseranda, idcirco in eos, qui ea perlicere voluerunt, me severum
vehementemque praebeo. Etenim quaero, si quis pater familias liberis
suis a servo interfectis, uxore occisa, incensa domo supplicium de servo
{\it non\/} quam acerbissumum sumpserit, utrum is clemens ac misericors
an inhumanissimus et crudelissimus esse videatur. Mihi vero inportunus
ac ferreus, qui non dolore et cruciatu nocentis suum dolorem
cruciatumque lenierit. Sic nos in his hominibus, qui nos, qui coniuges,
qui liberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas unius cuiusque
nostrum domos et hoc universum rei publicae domicilium delere conati
sunt, qui id egerunt, ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis
atque in einere deflagrati imperii collocarent, si vehementissimi
fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse voluerimus,
summae nobis crudelitatis in patriae civiumque pernicie fama subeunda
est.  \chap Nisi vero cuipiam L.~Caesar, vir fortissimus et amantissimus rei
publicae, crudelior nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae
lectissimae, virum praesentem et audientem vita privandum esse dixit,
cum avum suum iussu consulis interfectum filiumque eius inpuberem
legatum a patre missum in carcere necatum esse dixit. Quorum quod simile
factum, quod initum delendae rei publicae consilium? Largitionis
voluntas tum in re publica versata est et partium quaedam contentio.
Atque illo tempore huius avus Lentuli, vir clarissimus, armatus Gracchum
est persecutus. Ille etiam grave tum vulnus accepit, ne quid de summa re
publica deminueretur; hic ad evertenda rei publicae fundamenta Gallos
accersit, servitia concitat, Catilinam vocat, adtribuit nos trucidandos
Cethego et ceteros civis interficiendos Gfabinio, urbem inflammandam
Cassio, totam Italiam vastandam diri piendamque Catilinae. Vereamini
censeo, ne in hoc scelere tam immani ac nefando nimis aliquid severe
statuisse videamini; multo magis est verendum, ne remissione poenas
crudeles in patriam quam ne severitate animadversionis nimis vehementes
in acerbissimos hostis fuisse videamur.

\chap Sed ea, quae exaudio, patres conscripti, dissimulare non possum.
Iaciuntur enim voces, quae perveniunt ad auris meas eorum, qui vereri
videntur, ut habeam satis praesidii ad ea, quae vos statueritis hodierno
die, transigunda. Omnia et provisa et parata et constituta sunt, patres
conscripti, cum mea summa cura atque diligentia, tum etiam multo maiore
populi Romani ad summum imperium retinendum et ad communes fortunas
conservandas voluntate. Omnes adsunt omnium ordinum homines, omnium {\it
generum, omnium\/} denique aetatum; plenum est forum, plena templa
circum forum, pleni omnes aditus huius templi ac loci. Causa est enim
post urbem conditam haec inventa sola, in qua omnes sentirent unum atque
idem praeter eos, qui cum sibi viderent esse pereundum, cum omnibus
potius quam soli perire voluerunt. \chap Hosce ego homines excipio et secerno
lubenter neque in inproborum civium, sed in acerbissimorum hostium
numero habendos puto. Ceteri vero, di inmortales!  qua frequentia, quo
studio, qua virtute ad communem salutem dignitatemque consentiunt! Quid
ego hic equites Romanos commemorem? qui vobis ita summam ordinis
consiliique concedunt, ut vobiscum de amore rei publicae certent; quos
ex multorum annorum dissensione huius ordinis ad societatem
concordiamque revocatos hodiernus dies vobiscum atque haec causa
coniungit. Quam si coniunctionem in consulatu confirmatam meo perpetuam
in re publica tenuerimus, confirmo vobis nullum posthac malum civile ac
domesticum ad ullam rei publicae partem esse venturum.  Pari studio
defendundae rei publicae convenisse video tribunos aerarios, fortissimos
viros; scribas item universos, quos cum casu hic dies ad aerarium
frequentasset, video ab expectatione sortis ad salutem com munem esse
conversos. \chap Omnis ingenuorum adest multitudo, etiam tenuissimorum. Quis
est enim, cui non haec templa, aspectus urbis, possessio libertatis, lux
denique haec ipsa et [hoc] commune patriae solum cum sit carum, tum vero
dulce atque iucundum?  Operae pretium est, patres conscripti,
libertinorum hominum studia cognoscere, qui sua virtute fortunam huius
civitatis consecuti vere hanc suam esse patriam iudicant, quam quidam
hic nati, et summo nati loco, non patriam suam, sed urbem hostium esse
iudicaverunt. Sed quid ego hosce homines ordinesque commemoro, quos
privatae fortunae, quos communis res publica, quos denique libertas, ea
quae dulcissima est, ad salutem patriae defendendam excitavit? Servus
est nemo, qui modo tolerabili condicione sit servitutis, qui non
audaciam civium perhorrescat, qui non haec stare cupiat, qui non
[tantum], quantum audet et quantum potest, conferat ad communem salutem,
voluntatis. \chap Quare si quem vestrum forte commovet hoc, quod auditum est,
lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas, pretio sperare
sollicitari posse animos egentium atque imperitorum, est id quidem
coeptum atque temptatum, sed nulli sunt inventi tam aut fortuna miseri
aut voluntate perditi, qui non illum ipsum sellae atque operis et
quaestus cotidiani locum, qui non cubile ac lectulum suum, qui denique
non cursum hunc otiosum vitac suae salvum esse velint.  Multo vero
maxima pars eorum, qui in tabernis sunt, immo vero (id enim potius est
dicendum) genus hoc universum amantissimum est otii. Etenim omne
instrumentum, omnis opera atque quaestus sequentia civium sustentatur,
alitur otio; quorum si quaestus occlusis tabernis minui solet, quid
tandem incensis futurum fuit?

\chap Quae cum ita sint, patres conscripti, vobis populi
Romani praesidia non desunt; vos ne populo Romano deesse videamini,
providete. Habetis consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex
media morte non ad vitam suam, sed ad salutem vestram reservatum. Omnes
ordines ad conservandam rem publicam mente, voluntate, studio, virtute,
voce consentiunt.  Obsessa facibus et telis impiae coniurationis vobis
supplex manus tendit patria communis, vobis se, vobis vitam omnium
civium, vobis arcem et Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum
ignem Vestae sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra,
vobis muros atque urbis tecta commendat. Praeterea de vestra vita, de
coniugum vestrarum atque liberorum anima, de fortunis omuium, de
sedibus, de focis vestris hodierno die vobis iudicandum est. \chap Habetis
ducem memorem vestri, oblitum sui, quae non semper facultas datur,
habetis omnis ordines, omnis homines, universum populum Romanum, id quod
in civili causa hodierno die primum videmus, unum atque idem sentientem.
Cogitate, quantis laboribus fundatum imperium, quanta virtute stabilitam
libertatem, quanta deorum benignitate auctas exaggeratasque fortunas una
nox paene delerit. Id ne umquam posthac non modo [non] confici, sed ne
cogitari quidem possit a civibus, hodierno die providendum est. Atque
haec, non ut vos, qui mihi studio paene praecurritis, excitarem, locutus
sum, sed ut mea vox, quae debet esse in re publica princeps, officio
functa consulari videretur.

\chap Nunc, antequam ad sententiam redeo, de me pauca dicam. Ego, quanta manus
est coniuratorum, quam videtis esse permagnam, tantam me inimicorum
multitudinem suscepisse video; sed eam esse iudico turpem et infirmam et
[contemptam et] abiectam. Quodsi aliquando alicuius furore et scelere
concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas,
me tamen meorum factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti,
paenitebit. Etenim mors, quam illi [mihi] fortasse minitantur, omnibus
est parata; vitae tantam laudem, quanta vos me vestris decretis
honestastis, nemo est adsecutus. Ceteris enim bene gesta, mihi uni
conservata re publica gratulationem decrevistis.  \chap Sit Scipio clarus
ille, cuius consilio atque virtute Hannibal in Africam redire atque [ex]
Italia decedere coactus est, ornetur alter eximia laude Africanus, qui
duas urbes huic imperio infestissimas, Carthaginem Numantiamque,
delevit, habeatur vir egregius Paulus ille, cuius currum rex
potentissimus quondam et no bilissimus Perses honestavit, sit aeterna
gloria Marius, qui bis Italiam obsidione et metu servitutis liberavit,
anteponatur omnibus Pompeius, cuius res gestae atque virtutes isdem
quibus solis cursus regionibus ac terminis continentur; erit profecto
inter horum laudes aliquid loci nostrae gloriae, nisi forte maius est
patefacere nobis provincias, quo exire possimus, quam curare, ut etiam
illi, qui absunt, habeant, quo victores revertantur. \chap Quamquam est uno
loco condicio melior externae victoriae quam domesticae, quod hostes
alienigenae aut oppressi serviunt aut recepti [in amicitiam] beneficio
se obligatos putant; qui autem ex numero civium dementia aliqua
depravati hostes patriae semel esse coeperunt, eos cum a pernicie rei
publicae reppuleris, nec vi coercere nec beneficio placare possis.
Quare mihi cum perditis civibus aeternum bellum susceptum esse video. Id
ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque tantorum periculorum,
quae non modo in hoc populo, qui servatus est, sed in omnium gentium
sermonibus ac mentibus semper haerebit, a me atque a meis facile
propulsari posse confido. Neque ulla profecto tanta vis reperietur, quae
coniunctionem vestram equitumque Romanorum et tantam conspirationem
bonorum omnium confringere et labefactare possit.

\chap Quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia, quam
neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus, quae sunt a me
propter urbis vestraeque salutis custodiam repudiata, pro clientelis
hospitiisque provincialibus, quae tamen urbanis opibus non minore labore
tueor quam comparo, pro his igitur omnibus rebus, pro meis in vos
singularibus studiis proque hac, quam perspicitis, ad conservandam rem
publicam diligentia nihil a vobis nisi huius temporis totiusque mei
consulatus memoriam postulo; quae dunn erit in vestris fixa mentibus,
tutissimo me muro saeptum esse arbitrabor. Quodsi meam spem vis
inproborum fefellerit atque superaverit, commendo vobis parvum meum
filium, cui profecto satis erit praesidii non solum ad salutem, verum
etiam ad dignitatem, si eius, qui haec omnia suo solius periculo
conservarit, illum filium esse memineritis. \chap Quapropter de summa salute
vestra populique Romani, de vestris coniugibus ac liberis, de aris ac
focis, de fanis atque templis de totius urbis tectis ac sedibus, de
imperio ac libertate, de salute Italiae, de universa re publica
decernite diligenter, ut instituistis, ac fortiter. Habetis eum
consulem, qui et parere vestris decretis non dubitet et ea, quae
statueritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum praestare possit.
\bye